Przez około 100 lat linia Wisły była osią świata, w sensie geopolitycznym, gospodarczym, religijnym i światopoglądowym. Za początek można przyjąć rok opublikowania O obrotach. Wszak dwa lata wcześniej sam Praeceptor Germaniae [oder Lehrer Deutschlands] raczył był napisać: "Niektórzy sądzą, że to znakomite wypracować rzecz tak absurdalną, jak ów sarmacki astronom, który porusza Ziemię i zatrzymuje Słońce. Rzeczywiście, mądrzy władcy powinni stłumić taką bezczelność umysłu."*

Trzeba przy tym pamiętać o poziomie życia w Rzeczpospolitej u progu XVI wieku – dobrze to ilustruje 49 ustęp Statutów piotrkowskich z 1496, O synach kmieci: „A także zaradzając swawoli młodzieńców plebejskich, jak i pusto­szeniu dóbr, gdyż w razie opuszczania przez młodzież wsi i własnych ro­dziców pustoszeją wsie dla braku pracowników, których można by osa­dzać na roli, a ponadto niektórzy, którzy odchodzą od swoich ojców pod pozorem wyuczenia się rzemiosł, zaciągają się do wojska i w złe towa­rzystwo się dostają, kradną, rabują i ulegają zepsuciu obyczajów, stano­wimy, że tylko jeden syn we wsi od ojca swego odejść może na służbę, a zwłaszcza na studia czy to nauk, czy rzemiosł, reszta niechaj pozostanie na dziedzicznej ziemi wraz z ojcami". Statuty poruszają także zdumiewający problem złotych łańcuchów noszonych przez pyszałkowatych kmieci**. Warto tu też przypomnieć słynne "dzieło etnograficzne" Johannesa Boemusa pt. Omnium Gentium Mores, Leges et Ritus z 1520 roku w którym chłopi z ziem polskich (Sarmacji) zostali przedstawieni jako ludzie o surowym trybie życia ale bardzo dobrze odżywieni oraz o niezwykle silnym zdrowiu i wielkiej odporności fizycznej.

Potem mieliśmy na przykład wizytę naszej słynnej delegacji w Paryżu w latem 1573, kiedy Francuzi ze zdumieniem oglądali jej przepych przy tym stwierdzając, że Polacy znacznie lepiej od nich władają łaciną. A przesilenie nastąpiło w 1596 kiedy to Zygmunt III Polski zatwierdził Unię brzeską a kontrreformacja pod jego berłem definitywnie zwyciężyła. Wtedy żarty się skończyły, zaraz mieliśmy fatalną wielką wojnę domową. W dodatku, w 1597 Zygmunt Wielki jeszcze zdążył wysłać do Anglii legendarną delegację Działyńskiego który to na audiencji w Greenwich 4 sierpnia wygłosił ultimatum, grożące Anglii wojną jeśli nie cofnie blokady Gdańska (Anglicy blokowali tam polskie dostawy broni dla Hiszpanii) po czym Elżbieta wpadła w furię: „O jakże zawiodłam się! Oczekiwałam poselstwa, a ty przywiozłeś mi skargę. Na podstawie listów uwierzytelniających uważałam cię za posła, a znalazłam w tobie herolda. Nigdy w całym mym życiu nie słyszałam podobnej mowy. Podziwiam zaiste, podziwiam taką i w publicznym miejscu niezwykłą zuchwałość. Nie mogę uwierzyć, by twój król polecił ci, byś takie słowa wygłosił. Jeśli zaś coś takiego nakazał ci w instrukcji, w co jednak bardzo wątpię, to sądzę, iż należy przypisać temu, że król, jako młodzieniec (…) nie potrafi tak dobrze prowadzić sprawy z innymi władcami, jak albo jego przodkowie z nami to czynili, albo jak może uczynią inni, którzy w przyszłości jego miejsce będą piastować. Co się tyczy ciebie, zdaje mi się, że przeczytałeś wiele książek, lecz właśnie nie pojąłeś ich sensu i w ogóle nie rozumiesz, co godzi się między władcami” – po czym opuściła salę… Polsko-angielska wojna jednak nie wybuchła, Anglicy ustąpili i wydali uroczysty bankiet pożegnalny na cześć polskiego posła, z tym że sekretarz stanu Robert Cecil – były protégé i godny następca sir Francisa Walsinghama – postanowił bliżej „się przyjrzeć” Polsce, stosunkowo mało wtedy tam znanej. Już w 1598 do Polski przybył angielski młodzieniec, niejaki John Peyton młodszy, autor niezrównanej Relacji – John senior był wysoko postawionym dworzaninem, bardzo bliskim współpracownikiem sir Roberta. Francuski Henryk IV miał z nami podobny problem i w owym 1597 czule przyjął i namaścił w Paryżu Janusza Radziwiłła, kalwina i przyszłego przywódcę feralnego rokoszu – w efekcie, w roku 1604 tenże Henryk przesłał Januszowi, rękami przesławnego literata Daniela Naborowskiego, poufne instrukcje... i tak to się plecie. Oczywiście nie należy przy tym zapominać o wyjątkowo parszywej roli w tym wszystkim naszego nienasyconego (jego dobra własne i dzierżone starostwa zajmowały obszar 17 500 km²) kanclerza Zamoyskiego, co to w 1588 groził, "że wyjedzie z Polski i osiądzie gdzieś w Anglii i Szkocji, by tam dopiero otrząsnąć się z długów, w jakie wpadł w czasie bezkrólewia”‡.

Przez ponad sto lat Holendrzy dominowali w handlu nie tylko europejskim, ale i światowym – np. wyłączność na handel z Japonią zachowali przez 200 lat. Mimo to, uważali i uważają iż bałtycki handel zbożem był matką całego handlu. Centrum owego moedernegotie był oczywiście Gdańsk i Rzplita, a Wisła stała się na 100 lat najważniejszą rzeką świata. Podobnie było z Anglikami, z tym, że Londyn przede wszystkim długo starał się uzyskać pełną kontrolę "nad Wisłą", traktując Moskwę jedynie jako bardzo ważną opcję. Przeciwnie Holendrzy, ci od początku z wszystkich sił starali uwolnić się od uciążliwej "gdańskiej zależności", nie tylko dzięki Moskalom, ale także przy pomocy Szwedów oraz swych wielkich ottomańskich przyjaciół. Oczywiście, Ottomanów hołubili także Anglicy i Francuzi, przy czym ci ostatni, tak jak pozostali starali się o względy Moskwy, ale w dodatku futrowali Szwedów jeszcze bardziej niż Holendrzy.

Wielkie dzieło Wawrzyńca Goślickiego – De optimo senatore libri duo – opublikowano w Wenecji w 1568. Nie dość, że po łacinie czytała je cała Europa (z Johnem Dee na czele), to mimo wszystko w 1598 wydano (po raz pierwszy) w Londynie tłumaczenie na angielski, ze znamiennym dodanym podpisem ― Consecrated to the honour of the Polonian Empyre (dla uczczenia polskiego imperium). Mało tego, sam Szekspir raczył był w Hamlecie odnieść się do tego dzieła wprowadzając postać Poloniusza‡‡. A cztery dni po owej słynnej audiencji, wybuchł skandal na scenie jednego z podlondyńskich teatrów. Skutkiem afery wokół dziś zaginionej sztuki The Isle of Dogs (Wyspa psów – nazwa toponimiczna maleńkiej wysepki u wylotu Tamizy, dzisiaj we wschodnim Londynie, w niewielkiej odległości od pałacu, w którym odbyła się audiencja Działyńskiego) spektakl zdjęto ze sceny, schwytanego twórcę osadzono w Tower, a wszystkie teatry publiczne pozamykano na kilka miesięcy. Według wybitnego historyka teatru elżbietańskiego E.K. Chambersa przyczyną tak ostrych represji, zapewne głęboko zapadających w zbiorową pamięć londyńskiego środowiska teatralnego, gdyż finansowo uciążliwych dla wszystkich, było satyryczne przedstawienie Zygmunta III.

A oto wielka klamra: akcja Hamleta toczy się w Elsynorze (czyli w Helsingør), gdzie w 1420 rozpoczęto budowę cytadeli Krogen z polecenia ówczesnego króla Danii, Szwecji i Norwegii Eryka Pomorskiego, który urodził się na zamku darłowskim i na chrzcie otrzymał imię bardzo popularne w dynastii Gryfitów – Bogusław. Oczywiście, ów przesławny elsynorski zamek był miejscem pobierania, wprowadzonych przez Eryka,  ceł_sundzkich...

PS. Gdybyśmy wydatniej pomogli Zygmuntowi Wielkiemu utrzymać oś Rzym-Warszawa-Sztokholm historia Europy inaczej by się potoczyła.

___

*) Sed quidam putant esse egregium κατόρθωμα rem tam absurdam exornare, sicut ille Sarmaticus Astronomus, qui movet terram et figit Solem. Profecto sapientes gubernatores deberent ingeniorum petulantiam cohercere – z listu Filipa Melanchtona do matematyka i lekarza Burkharda Mithoffa (Mithobiusa) z 16 października 1541, w reakcji na opublikowanie Narratio_prima.

**) Owe słynne Statuty piotrkowskie, całkiem niedługie, do tej pory ani nie zostały w całości przetłumaczone na język polski ani choćby omówione w całości... żesz... słów brakuje. Oto odpowiedni fragment ustępu 51, De kmethonum debitis apud cives contractis (O kmiecych długach zaciągniętych u obywateli [w tym mieszczan]), w moim nieudolnym "tłumaczeniu":

Również z powodu nieporządku wśród kmieciów, gdy niektórzy z nich, jakby nie związani żadnym prawem, popadają w pychę, noszą drogie ubrania i czynią sute wydatki, które wcale nie odpowiadają ich stanowi, i w ten sposób zaciągają długi między obywatelami przewyższające kmiecy majątek, za które to długi obywatele mają zwyczaj aresztować, zatrzymać lub wezwać kmieci w miastach i miasteczkach, pomijając to prawo, do którego chłop należy z racji miejsca zamieszkania, postanowiliśmy zamknąć drogę długów chłopskich: obywatele nie powinni i nie mogą wzywać, aresztować ani zatrzymywać kmieci za żadne długi zaciągnięte z jakiegokolwiek powodu, nawet te zarejestrowane lub nie w rejestrze cywilnym, ale z tego samego powodu postanawiamy, że kmiecie będą wzywani na mocy prawa kmiecia mieszkającego na roli dziedzicznej [przed sąd właściwy dla danego dziedzicznego majątku].

Maciej Stryjkowski, autor sławnych kronik, w 1574 pisze w swoim „Gońcu cnoty“:

Aleby u nas w tym bardzo zabłądził,
Gdyby szlachcica z srebra, z złota sądził,
Bo to ma Żyd, świec [szewc], lichwiarz, chłop, a szlachcic
 Chudy nie ma nic.

‡) Charakterystyczne jest to, jak bardzo wiele miejsca, w przeciwieństwie do Zygmunta III, poświęca się w owej „Relacji” kanclerzowi Zamoyskiemu, wychwalając jego przymioty i osiągnięcia oraz odnotowując jego dużą niechęć do jezuitów i wielkie aspiracje humanistyczne. Warto tu odnotować np. wielkie wydatki Zamoyskiego w Anglii na wykonanie tamże kompletnej bibliografii dzieł… Cycerona.

‡‡) Teresa Bałuk-Ulewiczowa w swoim artykule nt. Gosliciusza przytacza sporo ciekawych faktów dotyczących odbioru tego dzieła w Anglii. A więcej o Polsce i Polakach u Szekspira można poczytać w wielu miejscach, np. tutaj.

 

---

tagi: polska 

	kpiotrzk
	4 września 2026 09:27

7     872    11 zaloguj sie by polubić